Η παγκόσμια συζήτηση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει λάβει πρωτοφανείς διαστάσεις. Από τις επιθέσεις παραπληροφόρησης μέχρι τα εργαλεία ενίσχυσης της συμμετοχής, εφαρμογές ΤΝ χρησιμοποιούνται συστηματικά στη δημοκρατική διαδικασία. Τα ερωτήματα πλέον δεν αφορούν το αν επηρεάζει τη δημοκρατία, αλλά το πώς και προς ποια κατεύθυνση. Με βάση πρόσφατες αναλύσεις, όπως οι μελέτες του καθηγητή Michael Tomz και οι έρευνες για την αξιοποίηση της ΤΝ σε δημοκρατικούς θεσμούς, η ανάγκη για πλαίσια διαφάνειας, συμμετοχής και λογοδοσίας, όπως αυτά που προτείνει η Open Government Partnership για τα αυτοματοποιημένα συστήματα λήψης αποφάσεων (ADM), γίνεται επιτακτική.
Οι πολλαπλοί κίνδυνοι της ΤΝ για τη δημοκρατία
Οι κίνδυνοι είναι υπαρκτοί και αυξάνονται όσο βελτιώνονται οι δυνατότητες των μοντέλων. Η μεγαλύτερη απειλή είναι η διαβρωτική επίδραση στην ενημέρωση των πολιτών. Τα συστήματα ΤΝ μπορούν να παράγουν μαζικά παραπλανητικά άρθρα, φωτογραφίες και βίντεο με ελάχιστη τεχνική ικανότητα. Το αποτέλεσμα, όπως δείχνει η έρευνα του Tomz, είναι ότι πάνω από το 50% των συμμετεχόντων σε πειράματα πείθεται από τέτοιου τύπου τεχνητά άρθρα, ακόμη και όταν βασίζονται σε παραποιημένα δεδομένα.
Ανάλογης σημασίας είναι η απειλή των deepfakes. Η χρήση ψεύτικου υλικού σε προεκλογικές εκστρατείες μπορεί να οδηγήσει σε ένα φαύλο κύκλο όπου οι πολιτικοί υποψήφιοι καταφεύγουν αμυντικά σε ανάλογες πρακτικές. Το αποτέλεσμα είναι η διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τα πολιτικά θεσμικά όργανα. Όπως έδειξαν τα πειράματα του Tomz, οι ψηφοφόροι χάνουν εμπιστοσύνη συνολικά στο πολιτικό σύστημα όταν εκτίθενται σε τέτοιο περιεχόμενο, ακόμα και όταν αφορά το κόμμα που υποστηρίζουν.
Οι επιπτώσεις εντείνονται σε κοινωνίες όπου η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς είναι ήδη εύθραυστη. Η Ελλάδα, όπου η δυσπιστία απέναντι σε θεσμούς, μέσα ενημέρωσης και πολιτική ηγεσία παραμένει έντονη, μπορεί να βρεθεί ιδιαίτερα εκτεθειμένη. Η διάβρωση της εμπιστοσύνης είναι τελικά μια διάβρωση της ίδιας της δημοκρατικής λειτουργίας.
Τα αυτοματοποιημένα συστήματα λήψης αποφάσεων και η ανάγκη για διαφάνεια
Όμως η ΤΝ απειλεί τη δημοκρατία όχι μόνο μέσω της παραπληροφόρησης. Καθώς οι κυβερνήσεις υιοθετούν ολοένα και περισσότερο αυτοματοποιημένα συστήματα για παροχές, έλεγχο απάτης ή διαχείριση πόρων, δημιουργούνται νέοι κίνδυνοι. Η Open Government Partnership επισημαίνει ότι χωρίς διαφάνεια και λογοδοσία τα συστήματα ADM μπορούν να αναπαράγουν ανισότητες, να λάβουν άδικες αποφάσεις ή να οδηγήσουν σε αυθαίρετους αποκλεισμούς πολιτών.
Η χρήση αδιαφανών αλγορίθμων σε κρίσιμες λειτουργίες του κράτους δικαίου θέτει ζητήματα συμβατότητας με θεμελιώδη δικαιώματα. Η πολιτεία δεν μπορεί να επικαλείται τεχνική αναγκαιότητα για αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών. Ο έλεγχος, η αξιολόγηση των δεδομένων, η δυνατότητα ένστασης και η ενεργός συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών είναι προϋποθέσεις για να μην καταστεί η ΤΝ ένας «μαύρος κουτί» εξουσίας.
Οι δυνατότητες της ΤΝ για ενίσχυση της δημοκρατίας
Παρά τους κινδύνους, η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει και ως δύναμη ενίσχυσης της δημοκρατίας. Διεθνείς πρακτικές δείχνουν πώς οι κυβερνήσεις και οι πολίτες μπορούν να επωφεληθούν από καινοτόμες εφαρμογές:
• Στην Ιαπωνία, ένας ανεξάρτητος υποψήφιος χρησιμοποίησε AI avatar για να απαντήσει χιλιάδες ερωτήσεις πολιτών, ενισχύοντας τη διαφάνεια και τη συμμετοχή.
• Στη Βραζιλία, η δικαιοσύνη αξιοποιεί ΤΝ για να μειώσει καθυστερήσεις και να βελτιώσει την πρόσβαση των πολιτών στην απονομή δικαίου.
• Στη Γερμανία, εργαλεία βασισμένα σε ΤΝ ενημερώνουν τους ψηφοφόρους για θέσεις κομμάτων, ενισχύοντας την πολιτική κατανόηση.
• Στις ΗΠΑ, δημοσιογραφικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν ΤΝ για να εντοπίσουν ύποπτες πρακτικές χρηματοδότησης και να ενισχύσουν τον δημοκρατικό έλεγχο.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ΤΝ δεν αντικαθιστά τους ανθρώπους, αλλά τους ενδυναμώνει. Δημιουργεί χρόνο, ενισχύει τη διαφάνεια, αναβαθμίζει τη συμμετοχή και επιτρέπει στη δημοκρατία να λειτουργεί με ταχύτητα και κλίμακα που απαιτεί η σύγχρονη εποχή.
Προϋπόθεση για όλα: δημόσια, ανοιχτή και αξιόπιστη ΤΝ
Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την αξιοποίηση της ΤΝ προς όφελος της δημοκρατίας είναι ότι η τεχνολογία βρίσκεται στα χέρια λίγων εταιρειών. Τα μοντέλα τους είναι κλειστά, τα δεδομένα αδιαφανή και τα κριτήρια λειτουργίας τους άγνωστα. Η εξάρτηση δημοσίων υπηρεσιών ή δημοκρατικών διαδικασιών από συστήματα ιδιωτικών πολυεθνικών αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για κάθε κράτος δικαίου.
Ακριβώς γι’ αυτό προβάλλει η ανάγκη για δημόσια, ανοιχτή ΤΝ. Το παράδειγμα της Ελβετίας με το μοντέλο Apertus, ανοιχτό σε κώδικα, δεδομένα και βάρη, δείχνει πώς κράτη μπορούν να αναπτύξουν τεχνολογία που ελέγχεται δημοκρατικά και υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον. Μια ανάλογη προσέγγιση στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε εναρμόνιση με τις προτάσεις της ΕΕΛΛΑΚ για ανοιχτά πρότυπα, δημόσιο κώδικα και τοπική τεχνογνωσία, είναι κρίσιμη. Μόνο έτσι οι πολίτες και οι θεσμοί θα έχουν τον έλεγχο της τεχνολογίας και όχι το αντίστροφο.
Προς μια δημοκρατική πολιτική Τεχνητής Νοημοσύνης
Η ΤΝ μπορεί τόσο να ενισχύσει όσο και να αποδυναμώσει τη δημοκρατία. Η κατεύθυνση θα εξαρτηθεί από το αν οι κυβερνήσεις θεσπίσουν πολιτικές που ενισχύουν τη διαφάνεια, τη συμμετοχή και τη λογοδοσία. Οι προτάσεις της Open Government Partnership για τα συστήματα ADM πρέπει να αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος κάθε εθνικής στρατηγικής για την ΤΝ.
Η δημοκρατία δεν πρέπει να αντιμετωπίζει την ΤΝ ως εξωτερική απειλή, αλλά ως πεδίο πολιτικής και κοινωνικής διεκδίκησης. Με ανοιχτά συστήματα, θεσμικά αντίβαρα και ενεργή συμμετοχή των πολιτών, η ΤΝ μπορεί να γίνει εργαλείο ενδυνάμωσης της δημοκρατίας αντί για απειλή. Το μέλλον δεν έχει προδιαγραφεί, είναι στο χέρι των κοινωνιών να επιλέξουν αν η τεχνολογία θα υπηρετεί την εξουσία ή το δημόσιο συμφέρον.
—
Πηγές άρθρου:
1. Does AI pose a Threat to Democracy: thegazelle.org
2. Four Ways AI Is Being Used to Strengthen Democracies Worldwide: schneier.com
3. Automated Decision-Making, Algorithms, and Artificial Intelligence: opengovpartnership.org
4. Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα, μεγάλη φιλοδοξία, μικρή ψηφιακή ανεξαρτησία: opengov.ellak.gr