Από τα ανοιχτά πρότυπα στη θεσμική μνήμη της διοίκησης
Στο opengov.ellak.gr έχει αναδειχθεί επανειλημμένα ότι η ψηφιακή διακυβέρνηση δεν είναι πρωτίστως ζήτημα λογισμικού, αλλά ζήτημα κανόνων, προτύπων και διοικητικής ικανότητας. Η εμπειρία από μητρώα, υποδομές και απλοποιήσεις διαδικασιών δείχνει ότι τα περισσότερα προβλήματα δεν προκύπτουν στο στάδιο της υλοποίησης, αλλά πολύ νωρίτερα: στο πώς αναλύονται, περιγράφονται και τεκμηριώνονται οι διαδικασίες του δημόσιου τομέα.
Η εμπειρία αυτή δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Στην Εσθονία, η ψηφιακή μετάβαση του κράτους βασίστηκε εξαρχής σε ρητή μοντελοποίηση διαδικασιών, σαφή APIs και θεσμικά μητρώα, πριν την ανάπτυξη εφαρμογών. Η επιτυχία της πλατφόρμας X-Road δεν οφείλεται σε κάποιο «έξυπνο» σύστημα, αλλά στο γεγονός ότι οι ρόλοι, οι ροές και οι ευθύνες είχαν καταγραφεί με ανοιχτά πρότυπα και ελέγχονταν από τη διοίκηση.
Οι αναλυτές και οι σχεδιαστές αποτελούν τον κρίσιμο, αλλά συχνά αόρατο, πυλώνα της ψηφιακής πολιτικής. Είναι αυτοί που μεταφράζουν τον νόμο σε διοικητική ροή, την πολιτική απόφαση σε λειτουργική απαίτηση και την οργανωτική πραγματικότητα σε μοντέλα που μπορούν να υλοποιηθούν. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούν δεν είναι ουδέτερα. Καθορίζουν αν αυτή η γνώση θα παραμείνει στον δημόσιο τομέα ή αν θα «κλειδωθεί» σε έγγραφα και μορφότυπους που ελέγχει ένας ανάδοχος.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Γαλλίας, όπου η Διεύθυνση Ψηφιακού Μετασχηματισμού(DINUM) προώθησε συστηματικά τη χρήση ανοιχτών εργαλείων τεκμηρίωσης και μοντελοποίησης για τον σχεδιασμό δημόσιων υπηρεσιών. Ο στόχος δεν ήταν απλώς η εξοικονόμηση κόστους, αλλά η διασφάλιση ότι οι προδιαγραφές παραμένουν αναγνώσιμες και ελέγξιμες από το ίδιο το κράτος, ανεξάρτητα από τον ανάδοχο που υλοποιεί.
Η συζήτηση για τα ανοιχτά πρότυπα, που έχει αναπτυχθεί εκτενώς από τον Οργανισμό Ανοιχτών Τεχνολογιών(ΕΕΛΛΑΚ), βρίσκει εδώ τη φυσική της συνέχεια. Τα εργαλεία ανοιχτού λογισμικού για αναλυτές και σχεδιαστές είναι ο πρακτικός μηχανισμός με τον οποίο τα ανοιχτά πρότυπα γίνονται καθημερινή πρακτική. Δεν αρκεί να ορίζεται ότι μια διαδικασία ή ένα API θα είναι «ανοιχτό». Πρέπει και τα εργαλεία με τα οποία περιγράφεται να επιτρέπουν διαφάνεια, έλεγχο και επαναχρησιμοποίηση.
Στη Γερμανία, για παράδειγμα, το πρόγραμμα ψηφιοποίησης διοικητικών διαδικασιών (Onlinezugangsgesetz) ανέδειξε ότι η έλλειψη κοινών, ανοιχτών εργαλείων ανάλυσης οδήγησε σε κατακερματισμό προδιαγραφών μεταξύ ομόσπονδων κρατιδίων. Τα μεταγενέστερα βήματα εστίασαν ακριβώς στην ανάγκη κοινής μεθοδολογίας και κοινών εργαλείων σχεδιασμού, ώστε η γνώση να μην παραμένει τοπική και μη επαναχρησιμοποιήσιμη.
Σε αυτό το πλαίσιο, η τεκμηρίωση δεν είναι απλώς συνοδευτικό υλικό ενός έργου. Είναι θεσμική μνήμη. Όταν η ανάλυση απαιτήσεων, οι διοικητικές ροές και οι κανόνες αποφάσεων καταγράφονται σε ανοιχτές, αναγνώσιμες μορφές, μπορούν να αξιοποιηθούν από άλλους φορείς, να ελεγχθούν από ελεγκτικούς μηχανισμούς και να επιβιώσουν αλλαγές προσώπων και κυβερνήσεων. Αυτό αποτελεί βασική αρχή της ανοικτής διακυβέρνησης και έχει αναγνωριστεί και από θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του European Interoperability Framework.
Η πρόσφατη συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη καθιστά αυτή τη διάκριση ακόμη πιο κρίσιμη. Τα «AI-first» εργαλεία υπόσχονται αυτόματη παραγωγή απαιτήσεων ή διαδικασιών. Ωστόσο, όπως έχει επισημανθεί και σε συζητήσεις στο πλαίσιο του ΟΟΣΑ, η διοικητική λογική στον δημόσιο τομέα δεν μπορεί να είναι πιθανοκρατική. Οι αποφάσεις πρέπει να είναι αιτιολογημένες, επαναλήψιμες και ελέγξιμες.
Οι χώρες που προηγούνται στη συνετή χρήση ΤΝ, όπως η Φινλανδία, υιοθετούν μια σαφή αρχή: η ΤΝ λειτουργεί επικουρικά, για σύνοψη, αναζήτηση και έλεγχο συνέπειας, αλλά όχι ως υποκατάστατο της ανάλυσης και του σχεδιασμού. Ο πυρήνας της διοικητικής γνώσης παραμένει σε μοντέλα και κείμενα που ελέγχονται από ανθρώπους.
Τα εργαλεία ανοιχτού λογισμικού που βασίζονται σε μοντέλα και κείμενα επιτρέπουν ακριβώς αυτό που διαχρονικά προτείνει η ΕΕΛΛΑΚ: ψηφιακές υποδομές που υπηρετούν τη διοίκηση και όχι το αντίστροφο. Η ανάλυση και ο σχεδιασμός παραμένουν υπό τον έλεγχο έμπειρων στελεχών της δημόσιας διοίκησης και δεν εκχωρούνται σε αδιαφανείς αλγορίθμους.
Η επιλογή εργαλείων, ιδίως σε συνδυασμό με την Τεχνητή Νοημοσύνη, δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι πράξη ψηφιακής πολιτικής. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα κράτος που απλώς «αγοράζει λύσεις» και σε ένα κράτος που χτίζει διαχρονική διοικητική ικανότητα, όπως δείχνουν τα παραδείγματα των ευρωπαϊκών χωρών που επένδυσαν πρώτα στην ανάλυση και μετά στην τεχνολογία.
Προτεινόμενα εργαλεία:
- Flowable, Ελέγξιμη μοντελοποίηση διαδικασιών και αποφάσεων
https://flowable.com/open-source/ - Wiki.js, Θεσμική τεκμηρίωση σε ανοιχτό, αναγνώσιμο μορφότυπο
https://js.wiki - PlantUML, Αναπαραγώγιμα διαγράμματα ως κείμενο
https://plantuml.com - OpenAPI Tools, Επαναχρησιμοποιήσιμες προδιαγραφές διαλειτουργικότητας, https://openapi.tools/
- Penpot, Ανοιχτός σχεδιασμός υπηρεσιών χωρίς ιδιόκτητα εργαλεία
https://penpot.app
Ενδεικτικές Παραπομπές / Ευρωπαϊκή Εμπειρία:
Εσθονία
Estonian Digital Agenda 2030
https://www.mkm.ee/en/objectives-activities/digital-and-connectivity/digital-agenda-2030
Εθνική στρατηγική που τεκμηριώνει τον ρόλο της ανάλυσης, των μητρώων και της διαλειτουργικότητας.
X-Road White Paper (Government of Estonia)
https://e-estonia.com/wp-content/uploads/whitepaper-x-road-2020.pdf
Επίσημη τεκμηρίωση της αρχιτεκτονικής διαλειτουργικότητας με έμφαση σε σαφή APIs και ρόλους.
Γαλλία
DINUM – Politique de la donnée, des algorithmes et des codes sources
https://www.numerique.gouv.fr/politiques-publiques/politique-de-la-donnee/
Θεσμικό πλαίσιο για διαφάνεια, τεκμηρίωση και ανοιχτό κώδικα στον σχεδιασμό δημοσίων υπηρεσιών.
Référentiel Général d’Amélioration de l’Accessibilité (RGAA)
https://www.numerique.gouv.fr/publications/rgaa-accessibilite/
Επίσημο πλαίσιο που συνδέει σχεδιασμό υπηρεσιών με ελέγξιμες προδιαγραφές.
Γερμανία
Onlinezugangsgesetz (OZG) – Federal Ministry of the Interior
https://www.onlinezugangsgesetz.de
Νομοθετικό πλαίσιο ψηφιοποίησης διοικητικών υπηρεσιών, με έμφαση στη μεθοδολογία και τον συντονισμό.
Föderale IT-Architekturrichtlinie
https://www.it-planungsrat.de/SharedDocs/Downloads/DE/it-architekturrichtlinie.pdf
Οδηγία για κοινή αρχιτεκτονική και εργαλεία σχεδιασμού στη δημόσια διοίκηση.
Φινλανδία
Finnish National AI Programme (AuroraAI)
https://valtioneuvosto.fi/en/marin/government-programme/digitalisation
Εθνική προσέγγιση ΤΝ με σαφή διάκριση υποβοήθησης και ανθρώπινης ευθύνης.
Ethical Guidelines for the Use of AI in Public Administration
https://julkaisut.valtioneuvosto.fi/handle/10024/162861
Επίσημες κατευθυντήριες γραμμές για ερμηνευσιμότητα και λογοδοσία.
Ευρωπαϊκή Ένωση
European Interoperability Framework (EIF)
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/european-interoperability-framework
Κεντρικό πλαίσιο για ανοιχτά πρότυπα, τεκμηρίωση και θεσμική μνήμη.
European Commission – Open Source Software Strategy
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/open-source-software-strategy
Αναγνωρίζει το ανοιχτό λογισμικό ως εργαλείο διοικητικής ικανότητας.
ΟΟΣΑ
OECD Digital Government Policy Framework
https://www.oecd.org/governance/digital-government/
Τεκμηριώνει ότι η ψηφιακή διακυβέρνηση είναι πρωτίστως ζήτημα θεσμών και ικανοτήτων.