Γιατί η αλόγιστη υιοθέτηση ΤΝ στο Δημόσιο απειλεί τους δημοκρατικούς θεσμούς
Η Τεχνητή Νοημοσύνη προβάλλεται ως εργαλείο «αποδοτικότητας» και «εκσυγχρονισμού» της δημόσιας διοίκησης. Ωστόσο, η αλόγιστη ενσωμάτωσή της στους θεσμούς που συγκροτούν το κράτος δικαίου, την ανώτατη εκπαίδευση, τη δημοσιογραφία και τη δημοκρατική διαβούλευση, ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Όπως επισημαίνουν οι Woodrow Hartzog και Jessica Silbey στο δοκίμιο «How AI Destroys Institutions», τα σημερινά συστήματα ΤΝ δεν είναι ουδέτερα εργαλεία, αλλά τεχνολογικές υποδομές που μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί, διαβρώνοντας τη λογοδοσία, την εμπιστοσύνη και τη συσσωρευμένη ανθρώπινη εμπειρία.
Η συζήτηση δεν αφορά απλώς την τεχνολογική καινοτομία. Αφορά τη δημοκρατική κυριαρχία. Εάν η Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθετήσουν μαζικά κλειστά, εμπορικά συστήματα ΤΝ που ελέγχονται από αμερικανικούς και κινεζικούς κολοσσούς, διακινδυνεύουν να μετατραπούν σε ψηφιακές αποικίες, εξαρτώμενες από αδιαφανείς αλγορίθμους και ξένες υποδομές.
Η διάβρωση της θεσμικής γνώσης και της λογοδοσίας
Οι δημοκρατικοί θεσμοί βασίζονται σε ιεραρχίες ευθύνης, σε σαφείς ρόλους και σε συσσωρευμένη εμπειρία. Η Δικαιοσύνη, η Δημόσια Διοίκηση και τα Πανεπιστήμια δε λειτουργούν απλώς με κανόνες, αλλά με κρίση, αναστοχασμό και δυνατότητα αμφισβήτησης.
Η ευρεία χρήση αλγοριθμικών συστημάτων στη λήψη αποφάσεων μεταφέρει την ευθύνη από τον δημόσιο λειτουργό στον αλγόριθμο. Όταν μια διοικητική πράξη ή μια δικαστική απόφαση βασίζεται σε αδιαφανές μοντέλο, η λογοδοσία καθίσταται δυσδιάκριτη. Η «τεχνολογική ουδετερότητα» μετατρέπεται σε θεσμική ασυλία.
Επιπλέον, η συστηματική «εκφόρτωση» γνωστικών καθηκόντων σε συστήματα ΤΝ οδηγεί σε ατροφία δεξιοτήτων. Όταν οι δημόσιοι υπάλληλοι και οι ερευνητές βασίζονται σε αυτοματοποιημένες προτάσεις, η συσσωρευμένη θεσμική γνώση υποβαθμίζεται. Η ΤΝ, όπως επισημαίνουν οι Narayanan και Kapoor στο «AI Snake Oil», αναπαράγει μοτίβα του παρελθόντος. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη κρίση σε περιβάλλοντα ριζικής αβεβαιότητας.
Ο κίνδυνος της αλγοριθμικής αυθεντίας
Η υιοθέτηση ΤΝ στο Δημόσιο συνοδεύεται συχνά από το επιχείρημα της ταχύτητας και της μείωσης κόστους. Όμως η διοίκηση δεν είναι απλή διαδικασία βελτιστοποίησης. Είναι πεδίο συγκρούσεων αξιών.
Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται από συστήματα που δεν είναι διαφανή, ο πολίτης δεν μπορεί να ελέγξει το σκεπτικό. Η αρχή της αιτιολογημένης διοικητικής πράξης αποδυναμώνεται. Η αρχή της ισότητας ενώπιον του νόμου καθίσταται προβληματική όταν οι αλγοριθμικές κατηγοριοποιήσεις ενσωματώνουν στατιστικές προκαταλήψεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δημοκρατική διακυβέρνηση απειλείται όχι από μια θεαματική ρήξη, αλλά από μια σταδιακή μετατόπιση εξουσίας προς ιδιωτικές τεχνολογικές υποδομές. Όπως έχει αναλυθεί και στο άρθρο «Χαμηλού κόστους ελληνικά μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης: Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα σε 12 μήνες», η χώρα διαθέτει τεχνογνωσία για την ανάπτυξη τοπικών, ανοικτών μοντέλων. Το ζήτημα είναι πολιτικό και στρατηγικό.
Ψηφιακή κυριαρχία ή ψηφιακή αποικία
Η εξάρτηση από κλειστά μοντέλα και υποδομές που λειτουργούν σε υπερατλαντικά ή ασιατικά νέφη σημαίνει ότι τα δεδομένα του ελληνικού Δημοσίου, η γλώσσα, η διοικητική πρακτική και η νομολογία μας ενσωματώνονται σε συστήματα που δεν ελέγχουμε.
Η Ευρώπη έχει ήδη αναγνωρίσει την ανάγκη τεχνολογικής αυτονομίας. Παραδείγματα όπως η Mistral AI αποδεικνύουν ότι μπορούν να αναπτυχθούν ανταγωνιστικά μοντέλα ανοικτών βαρών εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας. Αντίστοιχα, πρωτοβουλίες όπως το GAIA-X επιδιώκουν την οικοδόμηση ευρωπαϊκής υποδομής.
Ωστόσο, η ψηφιακή κυριαρχία δεν επιτυγχάνεται με διακηρύξεις. Απαιτεί επενδύσεις σε ανοικτό λογισμικό και υλισμικό, σε εθνικά και ευρωπαϊκά υπολογιστικά κέντρα, σε δημόσια αποθετήρια κώδικα και σε πολιτικές προμηθειών που ευνοούν την τοπική ανάπτυξη. Το άρθρο «Δημόσια πολιτική προμηθειών που ευνοεί την τοπική ανάπτυξη» τεκμηριώνει πώς οι δημόσιες συμβάσεις μπορούν να κατευθυνθούν προς εγχώριες και ευρωπαϊκές υποδομές.
Η στρατηγική της ανοιχτότητας
Η απάντηση δεν είναι η τεχνοφοβία. Είναι η στρατηγική ανοιχτότητας.
Λύσεις βασισμένες σε ελεύθερο λογισμικό και ανοικτά πρότυπα διασφαλίζουν:
- Διαφάνεια στον κώδικα και δυνατότητα ελέγχου.
- Αναπαραγωγιμότητα και επιστημονική τεκμηρίωση.
- Αποφυγή εγκλωβισμού σε προμηθευτές.
- Ενίσχυση της τοπικής οικονομίας και της έρευνας.
Η Ελλάδα μπορεί, εντός 12 μηνών, να αναπτύξει εθνική στοίβα ΤΝ χαμηλού κόστους για τον δημόσιο τομέα, βασισμένη σε ανοικτά μοντέλα, τοπική εκπαίδευση στη γλώσσα και στα νομικά μας κείμενα, και φιλοξενία σε εγχώρια κέντρα δεδομένων. Αυτό δεν είναι ουτοπία. Είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης.
Δημοκρατία, εμπιστοσύνη και τεχνολογική επιλογή
Οι θεσμοί αντλούν τη νομιμοποίησή τους από τη διαφάνεια, τη δυνατότητα αμφισβήτησης και τη συμμετοχή των πολιτών. Όταν η λήψη αποφάσεων μεταφέρεται σε αδιαφανή αλγοριθμικά συστήματα, η κοινωνική εμπιστοσύνη υπονομεύεται.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, εφόσον εντάσσεται σε πλαίσιο δημοκρατικού ελέγχου, ανοικτού κώδικα και θεσμικής λογοδοσίας. Χωρίς αυτά, μετατρέπεται σε επιταχυντή συγκέντρωσης ισχύος.
Η επιλογή για την Ελλάδα και την Ευρώπη είναι σαφής: είτε θα επενδύσουν συστηματικά σε δική τους τεχνολογική υποδομή, είτε θα αποδεχθούν μια σχέση μόνιμης εξάρτησης. Η πρώτη επιλογή απαιτεί στρατηγική, συνεργασία πανεπιστημίων και δημόσιου τομέα, και στήριξη του οικοσυστήματος ανοικτού λογισμικού. Η δεύτερη οδηγεί σε απώλεια κυριαρχίας.
Πηγές άρθρου:
“How AI Destroys Institutions”, Woodrow Hartzog & Jessica Silbey: Αναλυτική τεκμηρίωση του τρόπου με τον οποίο τα σημερινά συστήματα ΤΝ υπονομεύουν θεσμούς όπως το κράτος δικαίου, η ανώτατη εκπαίδευση και η δημοκρατία: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5870623
“AI Snake Oil”, Arvind Narayanan & Sayash Kapoor: Κριτική ανάλυση των ορίων των προγνωστικών και γενετικών μοντέλων ΤΝ και των κινδύνων υπερβολικών προσδοκιών: https://en.wikipedia.org/wiki/AI_Snake_Oil
“Mistral AI, Mistral 7B & Mixtral Research”: Η Mistral AI αποτελεί κορυφαίο ευρωπαϊκό παράδειγμα ανάπτυξης μοντέλων ανοικτών βαρών υψηλής απόδοσης με χαμηλό υπολογιστικό κόστος: https://mistral.ai/news/announcing-mistral-7b/
“GAIA-X: A Federated Data Infrastructure for Europe”: Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για ομοσπονδιακή, κυρίαρχη υποδομή δεδομένων και νέφους: https://gaia-x.eu/
“Χαμηλού κόστους ελληνικά μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης: Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα σε 12 μήνες”: Πρόταση στρατηγικής ανάπτυξης εθνικής στοίβας ΤΝ με ανοικτές τεχνολογίες: https://opengov.ellak.gr/2026/02/07/chamilou-kostous-ellinika-montela-technitis-noimosinis-ti-mpori-na-kani-i-ellada-se-12-mines/
“Δημόσια πολιτική προμηθειών που ευνοεί την τοπική ανάπτυξη”: Ανάλυση του πώς οι δημόσιες συμβάσεις μπορούν να στηρίξουν τοπικές υπολογιστικές υποδομές και ανοικτό λογισμικό: https://obs.ellak.gr/2026/02/01/dimosia-politiki-promithion-pou-evnoi-tin-topiki-anaptixi-giati-ellada-ke-evropi-prepi-na-ependisoun-se-topikes-ipologistikes-ipodomes/