Γιατί οι δημοκρατίες οφείλουν να θωρακίσουν τον δημόσιο διάλογο απέναντι σε συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης
Οι δημοκρατίες δεν στηρίζονται στην υπόσχεση της απόλυτης αλήθειας. Στηρίζονται σε κάτι πιο εύθραυστο αλλά θεμελιώδες: στην ανεξαρτησία των απόψεων που συγκροτούν τον δημόσιο διάλογο. Όταν οι πολίτες εκφράζουν απόψεις ως διακριτά άτομα, η συλλογική κρίση, ακόμη και με ατέλειες, παραμένει λειτουργική. Όταν όμως ένας και μόνο δρών μπορεί να μιλά μέσα από χιλιάδες τεχνητές ταυτότητες, η ίδια η αρχή της δημοκρατικής διαβούλευσης καταρρέει.
Η ανάδυση σμηνών λογαριασμών που ελέγχονται από τεχνητή νοημοσύνη, όπως τεκμηριώνεται σε πρόσφατη επιστημονική δημοσίευση στο περιοδικό Science, συνιστά ποιοτική και όχι απλώς ποσοτική κλιμάκωση του φαινομένου της διαδικτυακής παραπληροφόρησης. Δεν πρόκειται πλέον για απλά δίκτυα αυτοματοποιημένων λογαριασμών που αναπαράγουν το ίδιο μήνυμα, αλλά για συντονισμένα κοινωνικά μορφώματα, ικανά να μιμούνται την ανθρώπινη συμπεριφορά, να χτίζουν αξιοπιστία με την πάροδο του χρόνου και να προσαρμόζουν σε πραγματικό χρόνο τον λόγο τους στις αντιδράσεις του κοινού.
Από τη χειραγώγηση στην κατασκευή συναίνεσης
Η δημοκρατία λειτουργεί, μεταξύ άλλων, μέσω κοινωνικών ενδείξεων. Οι άνθρωποι διαμορφώνουν απόψεις όχι μόνο με βάση γεγονότα, αλλά και παρατηρώντας τι φαίνεται «κανονικό» ή «πλειοψηφικό» στο περιβάλλον τους. Τα σμήνη τεχνητών λογαριασμών εκμεταλλεύονται ακριβώς αυτή τη γνωστική διαδικασία, κατασκευάζοντας μια ψευδή εικόνα συναίνεσης. Περιθωριακές ή ακραίες αφηγήσεις εμφανίζονται ως ευρέως αποδεκτές, όχι επειδή πείθουν, αλλά επειδή επαναλαμβάνονται από χιλιάδες μάσκες.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη βιομηχανοποίηση του φαινομένου. Επενδυτικά κεφάλαια χρηματοδοτούν πλέον εργαλεία που υπόσχονται «φυσική» αλληλεπίδραση χιλιάδων λογαριασμών, σε φυσικές συσκευές, ώστε να αποφεύγεται ο εντοπισμός. Δεν μιλάμε για θεωρητικό κίνδυνο. Το 2024, το υπουργείο δικαιοσύνης των ΗΠΑ ανακοίνωσε τη διάλυση δικτύου σχεδόν χιλίων λογαριασμών που παρίσταναν Αμερικανούς πολίτες και συνδέονταν με ρωσικές επιχειρήσεις παραπληροφόρησης. Παράλληλα, έρευνες δείχνουν ότι σε μεγάλες δημόσιες συζητήσεις, έως και ένας στους πέντε λογαριασμούς είναι δημιούργημα τεχνητής νοημοσύνης.
Η απειλή για το οικοσύστημα της πληροφορίας
Η ζημιά δεν περιορίζεται στη βραχυπρόθεσμη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Τα σμήνη πλαστών λογαριασμών μπορούν να «μολύνουν» το ίδιο το οικοσύστημα της πληροφορίας, πλημμυρίζοντας το διαδίκτυο με περιεχόμενο σχεδιασμένο για να καταναλωθεί από μηχανές. Με αυτόν τον τρόπο, αλλοιώνουν τα δεδομένα εκπαίδευσης μελλοντικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης και ενισχύουν έναν φαύλο κύκλο, όπου οι μηχανές τροφοδοτούνται με παραπληροφόρηση που οι ίδιες συνέβαλαν να παραχθεί.
Σε συνδυασμό με τη συγκεντρωτική δομή των κυρίαρχων κοινωνικών δικτύων, όπως έχει αναλυθεί και στο άρθρο για την αναγκαιότητα εναλλακτικών, αποκεντρωμένων κοινωνικών πλατφορμών στο ellak.gr, το αποτέλεσμα είναι ένας δημόσιος χώρος ευάλωτος σε συστηματική υπονόμευση από αυταρχικά καθεστώτα, χωρίς ουσιαστικό κόστος για τους επιτιθέμενους.
Από την αποσπασματική καταστολή στη συστημική άμυνα
Οι δημοκρατίες δεν μπορούν να βασίζονται σε αποσπασματικές «εκκαθαρίσεις» λογαριασμών εκ των υστέρων. Η λογική του «βλέπουμε και αφαιρούμε» είναι αργή, αναποτελεσματική και πάντοτε καθυστερημένη σε σχέση με τη ζημιά που έχει ήδη προκληθεί. Απαιτείται μια μετατόπιση προς τη συνεχή ανίχνευση συντονισμένης συμπεριφοράς, όχι με βάση την ομοιότητα κειμένου, αλλά με βάση στατιστικά.
Παράλληλα, οι άμυνες οφείλουν να οργανώνονται προληπτικά. Όπως οι κοινωνίες οργανώνουν ασκήσεις πολιτικής προστασίας, έτσι και τα ψηφιακά οικοσυστήματα πρέπει να υποβάλλονται σε προσομοιώσεις επιθέσεων, με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης σε ελεγχόμενα περιβάλλοντα. Μόνο έτσι μπορούν να εντοπιστούν δομικές αδυναμίες πριν αξιοποιηθούν από κακόβουλους δρώντες.
Να γίνει ακριβή η πλαστοπροσωπία
Κρίσιμο στοιχείο είναι η αντιστροφή της οικονομίας της χειραγώγησης. Σήμερα, η δημιουργία χιλιάδων ψεύτικων ταυτοτήτων κοστίζει ελάχιστα. Οι δημοκρατίες οφείλουν να καταστήσουν αυτή την πρακτική τεχνικά δύσκολη και οικονομικά ασύμφορη. Σημαίνει ανάπτυξη μηχανισμών «επαληθευμένης ανωνυμίας», κρυπτογραφικών αποδείξεων μοναδικότητας, που επιβεβαιώνουν ότι πίσω από έναν λογαριασμό υπάρχει ένας και μόνο άνθρωπος, χωρίς να αποκαλύπτεται η ταυτότητά του εάν δεν το επιθυμεί ο ίδιος.
Διαφάνεια και ανεξάρτητος έλεγχος
Καμία άμυνα δεν είναι εφικτή χωρίς πρόσβαση στη γνώση. Η υποχρεωτική, ελεύθερη και με σεβασμό στην ιδιωτικότητα πρόσβαση ερευνητών και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στα δεδομένα των πλατφορμών είναι προϋπόθεση δημοκρατικής λογοδοσίας. Χωρίς αυτό το «δικαίωμα στη μελέτη», η κοινωνία καλείται απλώς να εμπιστευθεί τις ίδιες τις εταιρείες που επωφελούνται από την αυξημένη, έστω και τεχνητή, αλληλεπίδραση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δημιουργία ενός ανεξάρτητου, κατανεμημένου Παρατηρητηρίου Επιρροής, αποτελούμενου από πανεπιστήμια και μη κυβερνητικούς οργανισμούς, μπορεί να λειτουργήσει ως κοινό σημείο αναφοράς. Όχι για να κρίνει το περιεχόμενο, αλλά για να τεκμηριώνει πότε ο «λαός» που μιλά δεν είναι πραγματικός, αλλά προϊόν συντονισμένης καμπάνιας παραπληροφόρησης.
Η υπεράσπιση της δημοκρατίας ως τεχνικό και πολιτικό καθήκον
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καθιστά τη δημοκρατία αδύνατη. Καθιστά όμως αφόρητα εύκολη την πλαστογράφηση της συλλογικής βούλησης. Αν οι δημοκρατίες δεν αντιδράσουν με αυστηρά, προληπτικά και διαρθρωτικά μέτρα, ο δημόσιος διάλογος θα μετατραπεί σε πεδίο όπου οι πιο θορυβώδεις “μηχανές” υπερισχύουν των ανθρώπων. Το διακύβευμα δεν είναι ο έλεγχος της αλήθειας, αλλά η διασφάλιση ότι, στον πυρήνα της δημοκρατικής διαδικασίας, μιλούν ακόμη οι πολίτες και όχι σμήνη από πλαστούς λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα.
Πηγές άρθρου:
- AI bot swarms threaten to undermine democracy
Daniel Thilo Schroeder, Gary Marcus, Jonas R. Kunst. Αναλυτικό άρθρο για τον κίνδυνο των συντονισμένων σμηνών τεχνητής νοημοσύνης για τη δημοκρατία: https://garymarcus.substack.com/p/ai-bot-swarms-threaten-to-undermine - When AI Can Fake Majorities, Democracy Slips Away
Επιστημονική δημοσίευση στο περιοδικό Science με εμπειρική και θεωρητική τεκμηρίωση του φαινομένου: https://www.science.org/ - Cutting the Gordian Knot of Social Media
Άρθρο στο ellak.gr για τη δομική αποτυχία των κυρίαρχων κοινωνικών δικτύων και την ανάγκη εναλλακτικών, ανοικτών υποδομών: https://edu.ellak.gr/2026/01/29/kovontas-ton-gordio-desmo-ton-kinonikon-diktion/ - DOJ Disrupts Russia-Linked AI Bot Farm
Ανακοίνωση του υπουργείου δικαιοσύνης των ΗΠΑ για την εξάρθρωση δικτύου πλαστών λογαριασμών: https://www.justice.gov/