Η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται πλέον καθημερινά από πολλούς δημοσίους υπαλλήλους, είτε για σύνταξη κειμένων είτε για αναζήτηση πληροφοριών. Έτσι, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, έχει ήδη ενταχθεί στη λειτουργία της διοίκησης — από τα υπουργεία έως τους δήμους και τις περιφέρειες.
Το ζητούμενο όμως σήμερα δεν είναι η μεμονωμένη χρήση ή τα αποσπασματικά «έξυπνα» έργα, είναι μια συνεκτική προσέγγιση που ενισχύει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ψηφιακή κυριαρχία, με τρόπο που δημιουργεί εμπιστοσύνη στους πολίτες. Η διεθνής εμπειρία, από χώρες όπως η Ελβετία, υπενθυμίζει ότι η έλλειψη κανόνων και εσωτερικής ικανότητας μπορεί να οδηγήσει σε ανισότητες, αδιαφάνεια και κρίσεις αξιοπιστίας.
Από τα πειράματα σε μια εθνική και πολυεπίπεδη στρατηγική
Στην Ελλάδα έχουν ξεκινήσει έργα που αξιοποιούν αλγορίθμους για εξυπηρέτηση πολιτών, ταξινόμηση αιτημάτων και ανάλυση δεδομένων. Χωρίς κοινό πλαίσιο, ο κάθε φορέας κινδυνεύει να αναπτύσσει λύσεις με διαφορετικά πρότυπα, χωρίς συνέργειες και με άνισα επίπεδα προστασίας των δικαιωμάτων.
Η διεθνής εμπειρία που καταγράφεται και στο One Useful Thing δείχνει ότι αυτός ο κατακερματισμός δεν είναι μόνο θεσμικός αλλά και «αόρατος» μέσα στους οργανισμούς: έρευνες που παραθέτει δείχνουν ότι πάνω από 40% των εργαζομένων δηλώνουν πως χρησιμοποιούν ΤΝ στη δουλειά τους, ενώ η χρήση των «επίσημων» εργαλείων από τον οργανισμός τους, σπάνια ξεπερνά το 20%. Πολλοί εργαζόμενοι γίνονται έτσι «μυστικοί» χρήστες μεγάλων γλωσσικών μοντέλων είτε επειδή φοβούνται κυρώσεις είτε επειδή δεν πιστεύουν ότι η οργάνωση θα τους επιβραβεύσει, είτε επειδή θέλουν να ξεμπερδεύουν γρήγορα θέτοντας σε κίνδυνο την αξιοπιστία τους. Ενώ πειραματίζονται μόνοι τους με την παραγωγική ΤΝ (genAI) χωρίς καθοδήγηση, κοινά πρότυπα ή διαμοιρασμό γνώσης τα εκπαιδεύουν ενίοτε εν αγνοία τους με σημαντικά ζητήματα ασφάλειας και προσωπικών δεδομένων. Όταν οι οργανισμοί καθυστερούν να θέσουν σαφείς κανόνες και ασφαλείς τρόπους χρήσης, η πραγματική μάθηση και η καινοτομία παραμένουν κρυφές σε ατομικά, σε νησίδες και χάνονται ευκαιρίες για συλλογική βελτίωση και διαφάνεια.
Για να υπάρξει συνέπεια και ασφάλεια απαιτείται ενιαία εθνική στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη στο Δημόσιο, η οποία να καλύπτει τόσο την κεντρική διοίκηση όσο και την αυτοδιοίκηση. Μια τέτοια στρατηγική χρειάζεται:
- κοινές αρχές διακυβέρνησης αλγορίθμων,
- σαφείς υποχρεώσεις διαφάνειας,
- ρόλους και όρια του ανθρώπινου ελέγχου,
- πλήρη συμβατότητα με το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την ΤΝ και την προστασία δεδομένων.
Εξίσου κρίσιμος είναι ένας μηχανισμός συντονισμού ώστε τα έργα σε υπουργεία, ανεξάρτητες αρχές και ΟΤΑ να μην λειτουργούν απομονωμένα. Οι δημόσιοι φορείς μπορούν να αξιοποιούν κοινές υποδομές, επαναχρησιμοποιήσιμες λύσεις και ανοιχτές βιβλιοθήκες.
Ψηφιακή κυριαρχία και Ανοιχτό Λογισμικό: το παράδειγμα του Apertus AI
Η ψηφιακή κυριαρχία αποτελεί θεμέλιο μιας υπεύθυνης πολιτικής. Κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες δεν είναι ασφαλές να βασίζονται σε κλειστές πλατφόρμες ή παρόχους εκτός ευρωπαϊκής δικαιοδοσίας. Η διεθνής συζήτηση για την αυτονομία των κυβερνήσεων στα δεδομένα, τις υποδομές και τα μοντέλα γίνεται ολοένα και πιο επίκαιρη.
Σε αυτό το περιβάλλον, οι ανοιχτές λύσεις έχουν στρατηγική αξία. Το Apertus AI, ένα πλήρως ανοιχτό και διαφανές μεγάλο γλωσσικό μοντέλο, διαθέτει ανοιχτό κώδικα, βάρη, τεκμηρίωση και σύνολα εκπαίδευσης. Η αναπαραγωγιμότητα και το υψηλό επίπεδο διαφάνειας το καθιστούν κατάλληλο για δημόσιους φορείς που θέλουν:
- να δημιουργήσουν βοηθούς κειμένου,
- να αναπτύξουν εργαλεία αναζήτησης σε διοικητικά έγγραφα,
- να στηρίξουν υπαλλήλους και πολίτες με «έξυπνη» υποστήριξη,
- χωρίς να στέλνουν ευαίσθητα δεδομένα σε ιδιωτικές υποδομές.
Για την Ελλάδα, η υιοθέτηση τέτοιων λύσεων σημαίνει ότι κεντρικά υπολογιστικά κέντρα, περιφερειακές δομές και διαδημοτικά σχήματα μπορούν να φιλοξενούν Ελληνικά προσαρμοσμένα μοντέλα με κοινές εγγυήσεις διαφάνειας. Έτσι, η διοίκηση αποφεύγει τον εγκλωβισμό σε έναν προμηθευτή και αποκτά έλεγχο πάνω στα θεμέλια των ψηφιακών της υπηρεσιών.
Ενδυνάμωση υπαλλήλων και κοινότητες πρακτικής
Η τεχνολογία δεν αρκεί. Σημασία έχει η ικανότητα των ανθρώπων να τη χρησιμοποιήσουν με κριτικό και υπεύθυνο τρόπο. Οι διεθνείς εμπειρίες δείχνουν ότι τα πιο επιτυχημένα δημόσια εγχειρήματα ΤΝ συνδέουν την τεχνολογική με την οργανωσιακή καινοτομία και επενδύουν συστηματικά στις δεξιότητες των υπαλλήλων.
Για την Ελλάδα, αυτό μπορεί να σημαίνει:
- βασική επιμόρφωση στην ΤΝ για όλους, με διαφορετικό βάθος ανά ρόλο,
- εκπαίδευση ηγεσιών σε στρατηγική, διακυβέρνηση και αξιολόγηση κινδύνων,
- πρακτικές δεξιότητες χρήσης εργαλείων για το επιχειρησιακό προσωπικό,
- βασικές γνώσεις σε νομικά και ηθικά ζητήματα.
Παράλληλα, η δημιουργία εσωτερικών ομάδων και κοινοτήτων πρακτικής, σε Υπουργεία, Περιφέρειες και Δήμους, μπορεί να λειτουργήσει ως δίκτυο ανταλλαγής λύσεων και εμπειριών. Συνεργασίες με Πανεπιστήμια, Ερευνητικά Κέντρα και την ΕΕΛΛΑΚ μπορούν να προσφέρουν ανοιχτά εκπαιδευτικά υλικά και κοινές πλατφόρμες μάθησης.
Πειθαρχημένη δοκιμή, διαφάνεια και λογοδοσία
Όταν αλγοριθμικά συστήματα εφαρμόστηκαν διεθνώς χωρίς επαρκή έλεγχο, σε κοινωνικές παροχές, φορολογικά συστήματα ή επιτήρηση, προκλήθηκαν σοβαρά προβλήματα και απώλεια εμπιστοσύνης. Για την ελληνική διοίκηση, ειδικά σε ευαίσθητους τομείς, η αφετηρία πρέπει να είναι η αξιολόγηση κινδύνων.
Κάθε έργο ΤΝ χρειάζεται:
- σαφή περιγραφή αναγκών,
- ανάλυση επιπτώσεων σε δικαιώματα και ισότητα,
- πιλοτική φάση με ανεξάρτητη αξιολόγηση και διαφανή κριτήρια επιτυχίας,
- δημοσιοποίηση αποτελεσμάτων, ώστε να μαθαίνει η διοίκηση συνολικά.
Επιπλέον, ένα δημόσιο μητρώο συστημάτων ΤΝ για όλους τους φορείς, κεντρικούς και τοπικούς, μπορεί να ενισχύσει τη λογοδοσία. Αυτό περιλαμβάνει στοιχεία όπως σκοπό, δεδομένα, βαθμό αυτοματισμού, τρόπο ανθρώπινου ελέγχου και δικαιώματα των πολιτών. Αντίστοιχες διεθνείς πρακτικές (όπως τα “model cards”) δείχνουν ότι ακόμη και απλές περιγραφές μπορούν να βελτιώσουν την κατανόηση και τον δημόσιο έλεγχο.
Κοινές εργαλειοθήκες, επαναχρησιμοποίηση και συμμετοχή πολιτών
Για να μειωθεί το κόστος και να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα, απαιτούνται κοινές εργαλειοθήκες, πρότυπα και ανοιχτές βιβλιοθήκες. Ένα εθνικό «εγχειρίδιο ΤΝ για το Δημόσιο» θα μπορούσε να καλύπτει:
- ρόλους και ευθύνες κατά τον κύκλο ζωής ενός συστήματος,
- πρότυπα ανάθεσης και προμηθειών,
- οδηγούς αξιολόγησης επιπτώσεων,
- έτοιμα κείμενα ενημέρωσης πολιτών.
Μια κοινή βιβλιοθήκη ανοιχτού λογισμικού, με εργαλεία όπως το Apertus AI, βοηθητικό κώδικα και παραδείγματα έργων, μπορεί να στηρίξει ιδίως δήμους και υποστελεχωμένες υπηρεσίες.
Η συμμετοχή των πολιτών είναι εξίσου κρίσιμη. Η διοίκηση χρειάζεται να εξηγεί ξεκάθαρα πού και γιατί χρησιμοποιεί ΤΝ, να διασφαλίζει ότι οι αποφάσεις παραμένουν ανθρώπινες και να διαμορφώνει ανοιχτούς διαύλους διαβούλευσης με την κοινωνία των πολιτών, τις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού και τις ευάλωτες ομάδες.
Η υπεύθυνη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στο ελληνικό Δημόσιο δεν είναι μόνο ένα τεχνολογικό έργο, είναι ζήτημα δημοκρατίας, ισότητας και εμπιστοσύνης. Η κοινότητα του opengov.ellak.gr έχει ήδη δείξει πόσα μπορεί να πετύχει όταν ενώνει τις δυνάμεις της. Τώρα είναι η στιγμή να συμβάλουμε όλοι, φορείς, ειδικοί, πολίτες, στη διαμόρφωση μιας στρατηγικής που στηρίζεται στις ανοιχτές τεχνολογίες, στις ανθρώπινες δεξιότητες και στη διαφάνεια.
Αν θέλουμε η Τεχνητή Νοημοσύνη να υπηρετήσει τον δημόσιο σκοπό, η επόμενη κίνηση είναι συλλογική. Κάθε φορέας μπορεί να ξεκινήσει έναν μικρό κύκλο πρακτικής, να καταγράψει ανοιχτά τη χρήση της ΤΝ και να συνεργαστεί με την κοινότητα ανοιχτού λογισμικού για την ανάπτυξη κοινών εργαλείων. Αυτό το τρίπτυχο δεν απαιτεί πρόσθετο προϋπολογισμό, απαιτεί διάθεση για συντονισμό και κοινή μάθηση. και μπορεί να γίνει από αύριο.
—
Πηγές άρθρου:
1. From cautious experimentation to coherent strategy- switch.ch
2. Apertus AI: Ένα πλήρως ανοιχτό πολύγλωσσο μοντέλο opensource.ellak.gr
3. Προς ένα πλήρως ανοιχτό ελληνικό LLM – blog.glossapi.gr
4. Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα – blog.glossapi.gr
5. Ανοιχτό Υλισμικό και Λογισμικό για την Τεχνητή Νοημοσύνη – openhardware.ellak.gr