Από τους «κανόνες ως κώδικα» στο δίκαιο ως δημόσια ψηφιακή υποδομή
Καθώς όλο και περισσότερες δημόσιες υπηρεσίες παρέχονται ψηφιακά, ένα κρίσιμο αλλά συχνά αόρατο ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία: ποιος μεταφράζει τον νόμο σε λογική που μπορούν να εκτελέσουν τα πληροφοριακά συστήματα; Σήμερα η ίδια νομοθετική διάταξη μπορεί να μετατρέπεται πολλές φορές σε λογισμικό, διαφορετικά από κάθε υπουργείο, οργανισμό ή ανάδοχο. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι διαφορετικές ερμηνείες, επαναλαμβανόμενο κόστος, δυσκολία ελέγχου, χαμηλή διαλειτουργικότητα και εξάρτηση από συγκεκριμένους προμηθευτές.
Ακριβώς αυτό επιχειρεί να αντιμετωπίσει η διεθνής διαβούλευση του ΟΟΣΑ για ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς για το Law as Code. Η συζήτηση δεν αφορά απλώς έναν ακόμη τρόπο ψηφιοποίησης της νομοθεσίας. Αφορά το αν η νομική λογική πάνω στην οποία λειτουργεί το ψηφιακό κράτος θα παραμείνει υπό δημόσιο έλεγχο, διαφανής, ελέγξιμη και επαναχρησιμοποιήσιμη.
Rules as Code και Law as Code δεν είναι το ίδιο
Η προσέγγιση Rules as Code είναι η ευρύτερη έννοια. Περιλαμβάνει τη μετατροπή κανόνων σε μορφή που μπορούν να επεξεργαστούν ή να εκτελέσουν πληροφοριακά συστήματα. Οι κανόνες αυτοί μπορεί να προέρχονται από νόμους και κανονισμούς, αλλά και από διοικητικές πολιτικές, πρότυπα, διαδικασίες, κριτήρια επιλεξιμότητας ή άλλους επιχειρησιακούς κανόνες.
Το Law as Code αποτελεί ειδικότερη εκδοχή αυτής της προσέγγισης. Εστιάζει στο ισχύον και δεσμευτικό δίκαιο και, ακόμη πιο συγκεκριμένα, στην επίσημα εξουσιοδοτημένη από το κράτος μετατροπή του σε μηχανικά εκτελέσιμες αναπαραστάσεις που παρέχονται ως κοινή δημόσια ψηφιακή υποδομή. Δεν αρκεί, επομένως, ένας νόμος να δημοσιεύεται σε PDF ή ακόμη και σε δομημένη, μηχαναγνώσιμη μορφή. Η νομική του λογική πρέπει να μπορεί να εκτελεστεί από ένα σύστημα, με σαφή αποτύπωση προϋποθέσεων, εξαιρέσεων, προθεσμιών, παραπομπών, αρμοδιοτήτων και έννομων συνεπειών.
Η διάκριση είναι ουσιώδης. Το δεσμευτικό νομικό κείμενο παραμένει η πηγή δικαίου. Ο κώδικας δεν αντικαθιστά τον νόμο, δεν αποφασίζει αυτομάτως ατομικές υποθέσεις και δεν πρέπει να μετατρέπει αθόρυβα την ερμηνεία, τη διακριτική ευχέρεια ή την ανθρώπινη κρίση σε άκαμπτους αλγοριθμικούς κανόνες.
Γιατί πρέπει να συμμετάσχει η Ελλάδα
Η διαβούλευση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή το διεθνές πλαίσιο διαμορφώνεται τώρα. Αν η Ελλάδα, τα πανεπιστήμια, οι νομικοί, οι μηχανικοί, η δημόσια διοίκηση και η κοινωνία των πολιτών δεν συμμετάσχουν, υπάρχει κίνδυνος οι μελλοντικές αρχές και τεχνικές προδιαγραφές να σχεδιαστούν χωρίς να λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τη δομή της ελληνικής νομοθεσίας, την ελληνική γλώσσα και τις ιδιαιτερότητες της διοικητικής και δικαστικής πρακτικής.
Η συμμετοχή έχει επίσης άμεση σχέση με την ψηφιακή κυριαρχία. Όταν η λογική ενός επιδόματος, μιας φορολογικής υποχρέωσης, μιας άδειας ή μιας διοικητικής διαδικασίας είναι ενσωματωμένη μόνο στον κλειστό κώδικα ενός αναδόχου, το κράτος εξαρτάται από τον προμηθευτή όχι μόνο τεχνικά αλλά και θεσμικά. Αντίθετα, μια δημόσια, τεκμηριωμένη και ελέγξιμη αναπαράσταση της νομικής λογικής μπορεί να χρησιμοποιείται από διαφορετικές υπηρεσίες και εφαρμογές, να ελέγχεται από ανεξάρτητους φορείς και να επαναχρησιμοποιείται χωρίς να ξαναγράφεται από την αρχή.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα συστήματα ΤΝ που χρησιμοποιούνται από το Δημόσιο δεν πρέπει να «μαντεύουν» ποιος είναι ο νόμος. Πρέπει να λειτουργούν πάνω σε επαληθεύσιμες, επίσημες και εκδόσιμες πηγές νομικής λογικής, με πλήρη ιχνηλασιμότητα προς το αντίστοιχο άρθρο, την έκδοση και την ημερομηνία ισχύος.
Τι πρέπει να διεκδικήσουμε στη διαβούλευση
Η ελληνική συμβολή αξίζει να υποστηρίξει ένα Law as Code που αντιμετωπίζεται ως ψηφιακό κοινό του Δημοσίου. Οι αναπαραστάσεις του νόμου πρέπει να βασίζονται σε ανοικτά πρότυπα, να διαθέτουν δημόσιες διεπαφές, ιστορικό εκδόσεων, δοκιμές ορθότητας και σαφή σύνδεση με την επίσημη πηγή. Όπου είναι θεσμικά και νομικά εφικτό, ο κώδικας και τα εργαλεία αναφοράς πρέπει να διατίθενται ως ανοιχτό λογισμικό, ώστε να μπορούν να ελεγχθούν, να επαναχρησιμοποιηθούν και να βελτιωθούν.
Παράλληλα, χρειάζεται σαφής κατανομή ευθύνης. Άλλος είναι ο ρόλος του νομοθέτη, άλλος του φορέα που δημοσιεύει το επίσημο δίκαιο, άλλος εκείνου που πιστοποιεί τη μηχανικά εκτελέσιμη αναπαράσταση και άλλος του πληροφοριακού συστήματος που τη χρησιμοποιεί. Η τεχνική ευκολία δεν πρέπει να θολώσει τη συνταγματική διάκριση αρμοδιοτήτων.
Η διαβούλευση είναι ευκαιρία συνδιαμόρφωσης
Η πρώτη φάση της διαδικασίας χαρτογραφεί τις υφιστάμενες πρακτικές και παραμένει ανοικτή έως τα μέσα Οκτωβρίου 2026. Θα ακολουθήσουν η διαμόρφωση αρχών και απαιτήσεων και, το 2027, η συνεργατική ανάπτυξη του διεθνούς πλαισίου αναφοράς.
Η συμμετοχή δεν είναι υπόθεση μόνο ειδικών στην πληροφορική ή στο δίκαιο. Είναι ζήτημα ανοιχτής διακυβέρνησης. Το ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει τον «εκτελέσιμο νόμο» του ψηφιακού κράτους. Η απάντηση πρέπει να είναι σαφής: οι δημοκρατικοί θεσμοί, με διαφάνεια, ανοικτά πρότυπα, δημόσια λογοδοσία και δυνατότητα ελέγχου από την κοινωνία.
International Consultation on the Digital Provision of Law: Part 1 – https://survey.oecd.org/index.php?r=survey/index&sid=388599&lang=en
Πηγές άρθρου:
OECD, Consultation on the digital provision of law: Towards a shared reference framework for Law as Code: Η επίσημη δημόσια διαβούλευση του ΟΟΣΑ ορίζει το Law as Code ως εξειδίκευση του Rules as Code, περιγράφει το προτεινόμενο διεθνές πλαίσιο και τις τρεις φάσεις συμμετοχής: https://www.oecd.org/en/events/public-consultations/2026/07/consultation-on-the-digital-provision-of-law-towards-a-shared-reference-framework-for-law-as-code.html,
OECD, Cracking the Code: Rulemaking for Humans and Machines: Η θεμελιώδης μελέτη του ΟΟΣΑ για το Rules as Code, τις δυνατότητες, τους περιορισμούς και τις θεσμικές συνέπειες της δημιουργίας κανόνων σε μορφή κατανοητή και εκτελέσιμη από πληροφοριακά συστήματα: https://www.oecd.org/en/publications/cracking-the-code_3afe6ba5-en.html,
New Zealand Government, Better Rules, Better Outcomes: Μία από τις σημαντικότερες διεθνείς εφαρμογές της προσέγγισης, όπου νομικοί, αναλυτές πολιτικής, σχεδιαστές υπηρεσιών και μηχανικοί συνεργάζονται ώστε η λογική των κανόνων να αποτυπώνεται με συνέπεια σε ανθρώπινα και ψηφιακά αναγνώσιμη μορφή: https://www.betterrules.govt.nz/about,
OpenFisca, Open Source Rules as Code Engine: Ανοιχτού κώδικα πλατφόρμα που επιτρέπει τη μετατροπή φορολογικών, κοινωνικών και άλλων κανόνων σε εκτελέσιμη μορφή και αποτελεί πρακτικό παράδειγμα ανάπτυξης κοινής, ελέγξιμης υποδομής Rules as Code: https://openfisca.org/doc/,
EUR-Lex, European Legislation Identifier, ELI: Το ευρωπαϊκό πρότυπο για συνεπή αναγνώριση, περιγραφή και μηχαναγνώσιμη δημοσίευση της νομοθεσίας, σημαντική υφιστάμενη υποδομή πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομηθεί περαιτέρω η μετάβαση από τη μηχαναγνώσιμη στη μηχανικά εκτελέσιμη νομική πληροφορία: https://eur-lex.europa.eu/eli-register/what_is_eli.html.