Το ανοιχτό διαδίκτυο ως δημοκρατικό κεκτημένο
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή. Μπορεί να υπερασπιστεί τη δημοκρατία ενισχύοντας τη διαφάνεια, την ανθεκτικότητα, την κυβερνοασφάλεια και τη λογοδοσία των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών. Ή μπορεί, στο όνομα της «ψηφιακής κυριαρχίας», να διολισθήσει σε πρακτικές κρατικού ελέγχου του λόγου που θυμίζουν τα αυταρχικά καθεστώτα τα οποία υποτίθεται ότι θέλει να αντιμετωπίσει.
Η πρώτη επιλογή είναι δύσκολη, αλλά δημοκρατική. Η δεύτερη είναι επικίνδυνη, διότι μετατρέπει την προστασία της δημοκρατίας σε μηχανισμό περιορισμού της. Το διαδίκτυο δεν υπήρξε ποτέ ουδέτερος χώρος. Ενίσχυσε την παραπληροφόρηση, την τοξικότητα, την εμπορική εκμετάλλευση της προσοχής και τη δύναμη λίγων τεχνολογικών κολοσσών. Ταυτόχρονα όμως έδωσε σε πολίτες, κοινωνικά κινήματα, ανεξάρτητους δημοσιογράφους, ερευνητές και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών τη δυνατότητα να ελέγχουν την εξουσία, να αποκαλύπτουν αυθαιρεσίες και να οργανώνονται πέρα από τα παραδοσιακά φίλτρα ενημέρωσης.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Το ανοιχτό διαδίκτυο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αφελής ουτοπία της δεκαετίας του 2010, αλλά ως δημοκρατική υποδομή που χρειάζεται νέα θεσμική και τεχνική θωράκιση. Δεν χρειαζόμαστε ένα ανεξέλεγκτο ψηφιακό πεδίο όπου οι πλατφόρμες αποφασίζουν μόνες τους τι βλέπουν οι πολίτες. Αλλά ούτε χρειαζόμαστε ένα κρατικά επιτηρούμενο διαδίκτυο, όπου οι κυβερνήσεις ή οι διορισμένες αρχές ορίζουν με ασαφή κριτήρια τι είναι «παραπληροφόρηση», τι είναι «επικίνδυνη άποψη» και τι επιτρέπεται να κυκλοφορεί στη δημόσια σφαίρα.
Η λογοκρισία δεν είναι κυβερνοανθεκτικότητα
Η ψηφιακή κυριαρχία έχει πραγματικό περιεχόμενο όταν αφορά υποδομές, δεδομένα, ανοικτά πρότυπα, κυβερνοασφάλεια, δημόσια τεχνογνωσία και απεξάρτηση από τεχνολογικά ολιγοπώλια. Χάνει όμως τη δημοκρατική της αξία όταν μετατρέπεται σε επιχείρημα για έλεγχο του λόγου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν πρέπει να αντιγράψει, έστω σε ηπιότερη μορφή, τη λογική του κινεζικού και ρωσικού μοντέλου, όπου η «κυριαρχία» σημαίνει κρατικός έλεγχος της πληροφορίας.
Υπάρχει και ένας πρακτικός κίνδυνος. Κάθε υποδομή λογοκρισίας που δημιουργείται σήμερα από μια φιλελεύθερη κυβέρνηση μπορεί αύριο να χρησιμοποιηθεί από μια αυταρχική, εθνικιστική ή ακροδεξιά κυβέρνηση. Οι μηχανισμοί ελέγχου του λόγου δεν εξαφανίζονται όταν αλλάζουν οι πολιτικές πλειοψηφίες. Αντιθέτως, κληρονομούνται. Και συνήθως πλήττουν πρώτα τους πιο αδύναμους: μειονότητες, αντιπολιτευόμενους, δημοσιογράφους, εργαζόμενους που καταγγέλλουν αυθαιρεσίες, κινήματα πολιτών.
Επιπλέον, η γενικευμένη πίεση στις πλατφόρμες να αφαιρούν περιεχόμενο οδηγεί σε υπερβολική συμμόρφωση. Για να αποφύγουν πρόστιμα και πολιτικές συγκρούσεις, οι πλατφόρμες θα κατεβάζουν περισσότερο υλικό από όσο απαιτεί ο νόμος. Το αποτέλεσμα δεν θα είναι περισσότερη αλήθεια, αλλά λιγότερη δημόσια συζήτηση. Η παραπληροφόρηση δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με ασαφείς απαγορεύσεις. Αντιμετωπίζεται με λογοδοσία, διαφάνεια, έρευνα, ανθεκτικούς θεσμούς και πολίτες που μπορούν να ελέγχουν τις πηγές τους.
Δημοκρατική άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση
Οι δημοκρατίες έχουν δικαίωμα και υποχρέωση να αμυνθούν απέναντι σε οργανωμένες επιχειρήσεις παραπληροφόρησης, κρατικά υποστηριζόμενες επιχειρήσεις επιρροής και οργανωμένο κυβερνοέγκλημα. Το ερώτημα είναι πώς. Η απάντηση πρέπει να είναι στοχευμένη, τεκμηριωμένη και συμβατή με τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Πρώτο μέτρο είναι η διαφάνεια των πλατφορμών. Οι πολύ μεγάλες πλατφόρμες πρέπει να υποχρεώνονται να δημοσιοποιούν στοιχεία για τα συστήματα σύστασης περιεχομένου, τη διαφημιστική στόχευση, την πολιτική διαφήμιση, τις μεγάλες καμπάνιες αυτοματοποιημένης διάδοσης και τις αποφάσεις αφαίρεσης περιεχομένου. Οι ερευνητές, τα πανεπιστήμια, οι ανεξάρτητες αρχές και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να έχουν νόμιμη πρόσβαση σε δεδομένα που επιτρέπουν έλεγχο, χωρίς να παραβιάζεται η ιδιωτικότητα των χρηστών.
Δεύτερο μέτρο είναι η διάκριση ανάμεσα στην ανωνυμία του πολίτη και την υπεύθυνη ταυτοποίηση. Ο απλός πολίτης πρέπει να μπορεί να μιλά ψευδωνύμως, ειδικά όταν καταγγέλλει εργοδοτική αυθαιρεσία, κρατική κακοδιοίκηση ή κοινωνικές διακρίσεις. Όμως οι λογαριασμοί που αγοράζουν πολιτικές διαφημίσεις, διαχειρίζονται μεγάλες κοινότητες, υποδύονται θεσμούς, χρησιμοποιούν μαζική αυτοματοποίηση, κερδίζουν χρήματα από την επιρροή τους ή διαμορφώνουν δημόσια συζήτηση σε μεγάλη κλίμακα πρέπει να είναι τεχνικά πιστοποιημένοι, νομικά ιχνηλάσιμοι και εξωτερικά ελέγξιμοι.
Τρίτο μέτρο είναι η σήμανση και η ιχνηλασιμότητα του συνθετικού περιεχομένου. Τα deepfakes, οι ψεύτικες ηχογραφήσεις, οι πλαστές εικόνες και τα δίκτυα μαζικής παραγωγής περιεχομένου από ΤΝ πρέπει να εντοπίζονται με ανοικτά πρότυπα προέλευσης περιεχομένου, υδατογραφήματα όπου είναι εφικτό, δημόσιες βιβλιοθήκες πολιτικών διαφημίσεων και υποχρεωτική επισήμανση όταν χρησιμοποιείται αυτοματοποίηση.
Τέταρτο μέτρο είναι η ενίσχυση της κυβερνοανθεκτικότητας. Τα κόμματα, οι εκλογικές αρχές, τα μέσα ενημέρωσης, τα πανεπιστήμια, οι δήμοι, τα νοσοκομεία και οι κρίσιμες υποδομές χρειάζονται κοινά πρότυπα ασφάλειας, υποχρεωτική αναφορά περιστατικών, ασκήσεις ετοιμότητας, προστασία από phishing, ασφαλή ταυτοποίηση, εφεδρικά συστήματα και ομάδες ταχείας απόκρισης. Η κυβερνοασφάλεια δεν είναι μόνο στρατιωτικό ζήτημα. Είναι προϋπόθεση δημοκρατικής λειτουργίας.
Πέμπτο μέτρο είναι η στοχευμένη αντιμετώπιση των οργανωμένων δικτύων επιρροής και κυβερνοεγκλήματος. Όχι αόριστες απαγορεύσεις απόψεων, αλλά τεκμηριωμένη απόδοση ευθύνης, δικαστικές εντολές για botnets, κυρώσεις σε κρατικά υποστηριζόμενους φορείς, διεθνής συνεργασία διωκτικών αρχών, προστασία δημοσιογράφων και ερευνητών, καθώς και δημόσια ενημέρωση των πολιτών όταν εντοπίζονται επιχειρήσεις χειραγώγησης.
Ψηφιακή κυριαρχία με ανοικτά πρότυπα και δημόσιο έλεγχο
Η δημοκρατική απάντηση δεν είναι λιγότερο διαδίκτυο. Είναι καλύτερο διαδίκτυο. Με ανοικτά πρότυπα, διαλειτουργικότητα, αποκεντρωμένες υποδομές, δημόσια ελεγχόμενα δεδομένα, διαφανείς αλγορίθμους, ανεξάρτητη έρευνα και ισχυρή κοινωνία των πολιτών. Η Ευρώπη μπορεί να υπερασπιστεί τη δημοκρατία μόνο αν παραμείνει διαφορετική από τα αυταρχικά καθεστώτα. Αν η απάντηση στην παραπληροφόρηση είναι η κρατική επιτήρηση του λόγου, τότε η δημοκρατία θα έχει ηττηθεί με τα δικά της μέσα.
Η πραγματική ψηφιακή κυριαρχία δεν είναι να ελέγχει το κράτος τι λένε οι πολίτες. Είναι να έχουν οι πολίτες, οι θεσμοί και οι δημοκρατικές κοινωνίες την ικανότητα να ελέγχουν τις ψηφιακές υποδομές που επηρεάζουν τη ζωή τους.
Πηγές άρθρου:
- UN Human Rights Council, “A/HRC/RES/20/8, The promotion, protection and enjoyment of human rights on the Internet”: Το ψήφισμα κατοχυρώνει τη βασική δημοκρατική αρχή ότι τα ίδια δικαιώματα που ισχύουν εκτός διαδικτύου πρέπει να προστατεύονται και στο διαδίκτυο, ιδίως η ελευθερία της έκφρασης: https://digitallibrary.un.org/record/731540/files/A_HRC_RES_20_8-EN.pdf.
- European Commission, “Digital Services Act, Codes of Conduct”: Το πλαίσιο του DSA είναι κρίσιμο επειδή μετατοπίζει τη συζήτηση από την αυθαίρετη λογοκρισία περιεχομένου στη λογοδοσία των μεγάλων πλατφορμών, στη διαχείριση συστημικών κινδύνων και στη συνεργασία με ανεξάρτητους φορείς: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-codes-conduct.
- EEAS, “Information Integrity and Countering Foreign Information Manipulation and Interference, FIMI”: Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης τεκμηριώνει την ανάγκη συστηματικής αντιμετώπισης ξένων επιχειρήσεων χειραγώγησης της πληροφορίας χωρίς να ταυτίζεται η δημοκρατική άμυνα με γενικευμένο έλεγχο του λόγου: https://www.eeas.europa.eu/eeas/information-integrity-and-countering-foreign-information-manipulation-interference-fimi_en.
- European Commission, “NIS2 Directive: securing network and information systems”: Η οδηγία NIS2 αποτελεί βασική ευρωπαϊκή υποδομή κυβερνοανθεκτικότητας, καθώς θεσπίζει ενιαίο πλαίσιο κυβερνοασφάλειας για κρίσιμους και σημαντικούς τομείς, με εθνικές στρατηγικές, συνεργασία και υποχρεώσεις ασφάλειας: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/nis2-directive.
- European Commission, “Cyber Resilience Act”: Ο Cyber Resilience Act είναι σημαντικός γιατί αντιμετωπίζει την ασφάλεια προϊόντων με ψηφιακά στοιχεία, την ανάγκη έγκαιρων ενημερώσεων ασφαλείας και την προστασία πολιτών και επιχειρήσεων από ευάλωτο λογισμικό και υλικό: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/cyber-resilience-act.