Η ψηφιακή αυτονομία δεν εξαρτάται μόνο από την άδεια μιας εφαρμογής, αλλά από το αν ολόκληρο το σύστημα μπορεί να κατανοηθεί, να λειτουργήσει, να ελεγχθεί και να αντικατασταθεί χωρίς την άδεια ενός μοναδικού προμηθευτή.
Η ανοιχτή εφαρμογή δεν αρκεί
Το ανοιχτό λογισμικό αποτελεί βασική προϋπόθεση για διαφανείς, ασφαλείς και επαναχρησιμοποιήσιμες ψηφιακές υπηρεσίες. Η πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα επιτρέπει τον ανεξάρτητο έλεγχο, τη διόρθωση σφαλμάτων, την προσαρμογή στις ανάγκες ενός οργανισμού και τη συνεργασία μεταξύ δημόσιων φορέων, επιχειρήσεων και ερευνητικών κοινοτήτων. Δεν αρκεί όμως να είναι ανοιχτή μόνο η εφαρμογή που βλέπει ο χρήστης.
Μια εφαρμογή ανοιχτού λογισμικού μπορεί να εξαρτάται από κλειστή βάση δεδομένων, ιδιόκτητο σύστημα ταυτοποίησης, μη τεκμηριωμένες διεπαφές, συγκεκριμένη υπηρεσία νέφους, κλειστούς οδηγούς συσκευών ή εξειδικευμένους επιταχυντές που υποστηρίζονται από έναν μόνο κατασκευαστή. Τυπικά ο κώδικας παραμένει ανοιχτός. Πρακτικά, όμως, η δυνατότητα μεταφοράς, συντήρησης ή ανεξάρτητης λειτουργίας του συστήματος μπορεί να είναι πολύ περιορισμένη.
Αφετηρία για αυτή τη συζήτηση αποτελεί η παρέμβαση του Gaël Lago στην European Open Source Academy. Ο Lago είναι διευθυντής του τομέα διασφάλισης ανοιχτού λογισμικού της LINAGORA, μιας εταιρείας που προσφέρει σχετικές υπηρεσίες και λύσεις. Η θέση του είναι ότι η ψηφιακή αυτονομία πρέπει να αξιολογείται με τέσσερα απλά κριτήρια: αν μπορούμε να κατανοήσουμε μια τεχνολογία, να τη λειτουργήσουμε, να την αντικαταστήσουμε και να διαπραγματευτούμε τους όρους χρήσης της. Τα κριτήρια αυτά είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για τις δημόσιες προμήθειες.
Η στοίβα λογισμικού κάτω από την εφαρμογή
Κάτω από κάθε ψηφιακή υπηρεσία υπάρχουν βιβλιοθήκες, πλαίσια ανάπτυξης, βάσεις δεδομένων, λειτουργικά συστήματα, συστήματα εικονικοποίησης, υποδομές περιεκτών και εργαλεία παρακολούθησης. Η ασφάλεια και η βιωσιμότητα της εφαρμογής εξαρτώνται από όλα αυτά τα στοιχεία.
Η ανοιχτότητα πρέπει επομένως να εξετάζεται σε ολόκληρη τη στοίβα. Χρειάζονται τεκμηριωμένες εξαρτήσεις, δυνατότητα ανεξάρτητης εγκατάστασης, ανοιχτοί μορφότυποι δεδομένων και σχέδιο μετάβασης σε άλλο λειτουργικό περιβάλλον. Ανοιχτός κώδικας, ανοιχτά πρότυπα και ανοιχτές διεπαφές δεν είναι το ίδιο πράγμα. Είναι διαφορετικές, αλλά αλληλοσυμπληρούμενες προϋποθέσεις. Μια ανοιχτή εφαρμογή που αποθηκεύει τα δεδομένα σε ιδιόκτητο μορφότυπο μπορεί να δημιουργεί εξίσου ισχυρό εγκλωβισμό με μια κλειστή εφαρμογή.
Εξίσου σημαντική είναι η τεχνογνωσία. Αν μόνο ο αρχικός ανάδοχος γνωρίζει πώς αναπτύσσεται και λειτουργεί το σύστημα, η δημοσίευση του κώδικα δεν αρκεί. Η διοίκηση χρειάζεται τεκμηρίωση, αυτοματοποιημένες διαδικασίες εγκατάστασης, δικαιώματα πρόσβασης, εκπαιδευμένο προσωπικό και ενεργή κοινότητα συντήρησης.
Νέφος, δεδομένα και πραγματική δυνατότητα εξόδου
Η αποθήκευση δεδομένων σε ευρωπαϊκό κέντρο δεδομένων δεν ισοδυναμεί από μόνη της με ψηφιακή αυτονομία. Πρέπει να εξετάζονται η ιδιοκτησία της υποδομής, το εφαρμοστέο δίκαιο, η αλυσίδα υπεργολάβων, η δυνατότητα ανεξάρτητης λειτουργίας και, κυρίως, η πραγματική δυνατότητα αλλαγής παρόχου.
Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για τα Δεδομένα προβλέπει κανόνες για τη μεταφορά μεταξύ υπηρεσιών επεξεργασίας δεδομένων, τη διαλειτουργικότητα και τη σταδιακή κατάργηση των χρεώσεων αλλαγής παρόχου. Από τις 12 Ιανουαρίου 2027 οι πάροχοι δεν θα μπορούν να επιβάλλουν τέτοιες χρεώσεις. Η οικονομική κατάργηση ενός εμποδίου, όμως, δεν εξασφαλίζει από μόνη της τεχνική αναστρεψιμότητα. Αν οι εφαρμογές βασίζονται σε ιδιόκτητες υπηρεσίες, μη συμβατές διεπαφές ή μη εξαγώγιμες ρυθμίσεις, η μετάβαση μπορεί να παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.
Για τον λόγο αυτό, κάθε δημόσια σύμβαση νέφους πρέπει να περιλαμβάνει δοκιμασμένο σχέδιο εξόδου, σαφή μορφότυπα εξαγωγής δεδομένων, αυτοματοποιημένη επανεγκατάσταση και προσδιορισμένο χρόνο αποκατάστασης σε εναλλακτική υποδομή.
Από τους επεξεργαστές έως τα δίκτυα
Κάτω από το λογισμικό βρίσκεται το υλικό: επεξεργαστές, επιταχυντές τεχνητής νοημοσύνης, συσκευές αποθήκευσης, δικτυακός εξοπλισμός, οδηγοί συσκευών και ενσωματωμένο λογισμικό. Η εξάρτηση μπορεί να βρίσκεται σε μια κλειστή αρχιτεκτονική επεξεργαστή, σε έναν μη ελέγξιμο οδηγό ή σε ένα ιδιόκτητο σύστημα διαχείρισης.
Η ανοιχτή σχεδίαση υλικού δεν καταργεί την ανάγκη για εργοστάσια ημιαγωγών, πρώτες ύλες και μεγάλες επενδύσεις. Μπορεί όμως να μειώσει την αδιαφάνεια και να διευρύνει τον αριθμό των φορέων που μπορούν να σχεδιάσουν, να ελέγξουν και να βελτιώσουν κρίσιμα στοιχεία. Το ευρωπαϊκό έργο DARE αξιοποιεί την ανοιχτή αρχιτεκτονική συνόλου εντολών RISC-V για την ανάπτυξη επεξεργαστή γενικού σκοπού, διανυσματικού επιταχυντή, μονάδας για εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και της αντίστοιχης στοίβας λογισμικού. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταφοράς των αρχών της ανοιχτότητας από τον κώδικα προς το υλικό.
Ακόμη χαμηλότερα βρίσκονται τα δίκτυα κορμού, τα σημεία διασύνδεσης, τα υποθαλάσσια καλώδια, η ηλεκτρική ενέργεια και τα συστήματα ψύξης. Χωρίς ανθεκτική συνδεσιμότητα και ενεργειακή επάρκεια, ούτε το καλύτερο λογισμικό ούτε ο ισχυρότερος υπολογιστής μπορούν να προσφέρουν αξιόπιστες δημόσιες υπηρεσίες.
Η ευρωπαϊκή πολιτική αρχίζει να εξετάζει ολόκληρη τη στοίβα
Τον Ιούνιο του 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το Πακέτο Ευρωπαϊκής Τεχνολογικής Κυριαρχίας. Περιλαμβάνει τις νομοθετικές προτάσεις για τον Chips Act 2.0 και τον Cloud and AI Development Act, τη νέα Στρατηγική της ΕΕ για το Ανοιχτό Λογισμικό και έναν οδικό χάρτη για την ψηφιοποίηση και την τεχνητή νοημοσύνη στην ενέργεια. Οι δύο κανονισμοί παραμένουν προτάσεις και δεν αποτελούν ακόμη ισχύον δίκαιο.
Η σημασία του πακέτου βρίσκεται στην ενιαία αντιμετώπιση της τεχνολογικής αλυσίδας, από τους ημιαγωγούς και την υπολογιστική υποδομή έως το νέφος, το λογισμικό και την ενέργεια. Η ανοιχτότητα παύει έτσι να αντιμετωπίζεται ως χαρακτηριστικό μεμονωμένων εφαρμογών και συνδέεται με τη βιομηχανική πολιτική, την ασφάλεια και τη δημόσια λογοδοσία.
Η ελληνική πρόκληση
Πρέπει να είναι γνωστό ποια στρώματα μπορούν να ελεγχθούν από ελληνικές ερευνητικές ομάδες, ποια εξαρτώνται από συγκεκριμένους κατασκευαστές, ποιο λογισμικό θα δημοσιεύεται, ποιοι θα έχουν πρόσβαση στους πόρους, με ποιους όρους και πώς θα υποστηρίζονται ανοιχτά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης. Η κατοχή μιας υποδομής δεν συνεπάγεται αυτομάτως τον ουσιαστικό έλεγχό της.
Για τον ελληνικό δημόσιο τομέα χρειάζεται ένας υποχρεωτικός έλεγχος τεχνολογικής εξάρτησης πριν από κάθε μεγάλη ψηφιακή προμήθεια. Ο έλεγχος πρέπει να καλύπτει ολόκληρη τη στοίβα, να απαιτεί ανοιχτά πρότυπα, πλήρη κατάλογο εξαρτήσεων, φορητότητα δεδομένων, τεκμηρίωση, μεταφορά τεχνογνωσίας και δοκιμασμένο σχέδιο εξόδου. Πρέπει επίσης να αξιολογεί αν μπορεί άλλος ανάδοχος ή δημόσιος φορέας να αναλάβει τη λειτουργία χωρίς να ξανακατασκευάσει το σύστημα από την αρχή.
Η ψηφιακή αυτονομία δεν σημαίνει ότι μια χώρα πρέπει να παράγει μόνη της κάθε τεχνολογία. Σημαίνει ότι καμία κρίσιμη εξάρτηση δεν πρέπει να μπορεί να ακινητοποιήσει το κράτος, να ακυρώσει τον ανταγωνισμό ή να καταστήσει την αλλαγή πολιτικής απαγορευτικά ακριβή. Το ανοιχτό λογισμικό είναι το αναγκαίο πρώτο βήμα. Η πραγματική αυτονομία αρχίζει όταν γίνονται ανοιχτά, ελέγξιμα και αντικαταστάσιμα και τα στρώματα που βρίσκονται κάτω από τον κώδικα.
Πηγές:
Gaël Lago, From Chips to Code: The Many Layers of Digital Autonomy: Το άρθρο της European Open Source Academy αναλύει την ψηφιακή αυτονομία ως ζήτημα ελέγχου ολόκληρης της τεχνολογικής στοίβας, από το λογισμικό έως το υλικό και τη συνδεσιμότητα: https://europeanopensource.academy/chips-code-many-layers-digital-autonomy,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Communication on European Technological Sovereignty, accompanied by an EU Open Source Strategy: Η ανακοίνωση COM(2026) 503 παρουσιάζει το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη μείωση των εξαρτήσεων σε όλα τα στρώματα, από τους ημιαγωγούς έως το νέφος και το ανοιχτό λογισμικό: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/communication-european-tech-sovereignty-accompanied-eu-open-source-strategy,
EuroHPC Joint Undertaking, DARE: Το ευρωπαϊκό έργο αναπτύσσει επεξεργαστές, επιταχυντές τεχνητής νοημοσύνης και ολοκληρωμένη στοίβα υλικού και λογισμικού με βάση την ανοιχτή αρχιτεκτονική RISC-V: https://www.eurohpc-ju.europa.eu/research-innovation/our-projects/dare_en.