Τα κλειστά μοντέλα δεν μαθαίνουν από έναν ουδέτερο κόσμο, αλλά από ένα διαδίκτυο ήδη διαμορφωμένο από την εξουσία
Η υπόσχεση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων είναι ότι προσφέρουν πρόσβαση στη συσσωρευμένη ανθρώπινη γνώση, ανεξάρτητα από σύνορα, γλώσσες και πολιτικά συστήματα. Νέα ερευνητικά ευρήματα δείχνουν, όμως, ότι η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Τα κυρίαρχα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης εμφανίζονται πολύ πιο πρόθυμα να ασκήσουν κριτική σε δημοκρατικές κυβερνήσεις και ηγέτες από ό,τι σε καθεστώτα που περιορίζουν την ελευθερία του λόγου.
Η μελέτη του Oversight Board εξέτασε δέκα εμπορικά μοντέλα, ζητώντας τους να παράγουν πολιτικά επικριτικό περιεχόμενο για δέκα διαφορετικές χώρες. Τα μοντέλα αρνήθηκαν περίπου το 34% των αιτημάτων που αφορούσαν αυταρχικά ή περιοριστικά καθεστώτα, έναντι μόλις 14% για χώρες με μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης. Σε ορισμένες περιπτώσεις επικαλέστηκαν τοπικούς νόμους, κινδύνους ή κανόνες ασφαλείας, ακόμη και όταν ο χρήστης βρισκόταν σε άλλη χώρα και οι συγκεκριμένοι περιορισμοί δεν είχαν εφαρμογή στο αίτημά του.
Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι οι εταιρείες έχουν αποφασίσει συνειδητά να προστατεύουν αυταρχικούς ηγέτες. Αποκαλύπτει, όμως, κάτι εξίσου ανησυχητικό: τα συστήματα ΤΝ μπορούν να μεταφέρουν τους περιορισμούς ενός ανελεύθερου καθεστώτος πέρα από τα σύνορά του. Ένας πολίτης σε μια δημοκρατική χώρα μπορεί να χρησιμοποιεί μια αμερικανική πλατφόρμα, μέσω υποδομών εγκατεστημένων στη Δύση, και παρ’ όλα αυτά να λαμβάνει απαντήσεις προσαρμοσμένες στις απαγορεύσεις της Κίνας, της Σαουδικής Αραβίας ή της Ταϊλάνδης.
Τα δεδομένα εκπαίδευσης ενσωματώνουν τις υπάρχουσες σχέσεις ισχύος
Η πρώτη αιτία βρίσκεται στα δεδομένα. Τα μοντέλα δεν εκπαιδεύονται πάνω σε μια ουδέτερη και αντιπροσωπευτική καταγραφή της πραγματικότητας. Εκπαιδεύονται σε ψηφιακά περιβάλλοντα όπου ορισμένα κράτη, θεσμοί και επιχειρήσεις έχουν πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα να παράγουν, να αναπαράγουν και να επιβάλλουν περιεχόμενο.
Σε ένα αυταρχικό καθεστώς, η ανεξάρτητη δημοσιογραφία μπορεί να λογοκρίνεται, οι αντιπολιτευόμενες ιστοσελίδες να αποκλείονται και η κρατική αφήγηση να αναπαράγεται μαζικά από μέσα ενημέρωσης, υπηρεσίες, εφαρμογές και συνεργαζόμενες πλατφόρμες. Όταν οι ίδιες διατυπώσεις εμφανίζονται σε χιλιάδες ιστοσελίδες, το μοντέλο δεν τις αντιλαμβάνεται ως μία συντονισμένη κρατική αφήγηση. Τις αντιμετωπίζει ως μεγάλο αριθμό φαινομενικά ανεξάρτητων κειμένων.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Nature έδειξε ότι περιεχόμενο συνδεδεμένο με κινεζικά κρατικά μέσα είχε διαχυθεί σε εκατομμύρια έγγραφα σώματος εκπαίδευσης. Όταν αντίστοιχο υλικό προστέθηκε πειραματικά στην εκπαίδευση ενός ανοικτού μοντέλου, οι απαντήσεις του έγιναν αισθητά ευνοϊκότερες προς τους κινεζικούς πολιτικούς θεσμούς. Η προπαγάνδα δεν εμφανίζεται πλέον ως προπαγάνδα. Μετατρέπεται σε στατιστικά κυρίαρχη εκδοχή της πραγματικότητας.
Η γλώσσα αλλάζει και την πολιτική απάντηση
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο στις γλώσσες πέρα από τα αγγλικά. Το ίδιο πολιτικό ερώτημα μπορεί να λάβει διαφορετική απάντηση ανάλογα με τη γλώσσα στην οποία διατυπώνεται. Σε σχετικές δοκιμές, μοντέλα που στα αγγλικά χαρακτήριζαν με σαφήνεια το κινεζικό σύστημα ως μη δημοκρατικό, στα κινεζικά έδιναν πιο αμφίσημες ή θετικές απαντήσεις.
Αυτό συμβαίνει επειδή κάθε γλωσσικό τμήμα του διαδικτύου έχει διαφορετική δομή εξουσίας. Στα αγγλικά υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλία διεθνών μέσων, ακαδημαϊκών πηγών και οργανώσεων δικαιωμάτων. Σε γλώσσες χωρών με ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης, η κρατική αφήγηση μπορεί να καταλαμβάνει δυσανάλογο μέρος του διαθέσιμου ψηφιακού υλικού.
Η γλωσσική ανισότητα επομένως δεν είναι μόνο ζήτημα ποιότητας μετάφρασης. Είναι ζήτημα πολιτικής αντιπροσώπευσης. Ένα μοντέλο μπορεί να εμφανίζεται φιλελεύθερο στα αγγλικά και πολύ πιο επιφυλακτικό απέναντι στην εξουσία όταν απαντά στη γλώσσα ενός αυταρχικού κράτους.
Οι δικλίδες ασφαλείας μετατρέπονται σε μηχανισμό υπερβολικής συμμόρφωσης
Η δεύτερη βασική αιτία βρίσκεται στην εκπαίδευση ευθυγράμμισης και στους κανόνες λειτουργίας των εμπορικών υπηρεσιών. Μετά την αρχική εκπαίδευση, τα μοντέλα προσαρμόζονται ώστε να αποφεύγουν επικίνδυνο, παράνομο ή επιβλαβές περιεχόμενο. Η διαδικασία είναι απαραίτητη, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε γενικευμένη αποφυγή πολιτικά ευαίσθητων αιτημάτων.
Η δημιουργία ενός ειρηνικού φυλλαδίου διαμαρτυρίας μπορεί να ταξινομηθεί μαζί με την υποκίνηση βίας. Η κριτική ενός πολιτικού ηγέτη μπορεί να αντιμετωπιστεί ως πιθανή στοχοποίηση προσώπου. Η ενημέρωση για μια κινητοποίηση μπορεί να θεωρηθεί συμμετοχή του μοντέλου σε πολιτική δραστηριότητα.
Όταν η εταιρεία δεν μπορεί να γνωρίζει σε ποια χώρα θα χρησιμοποιηθεί μια απάντηση, έχει ισχυρό εμπορικό κίνητρο να επιλέξει τον αυστηρότερο κοινό παρονομαστή. Έτσι, η νομοθεσία του πιο περιοριστικού κράτους μπορεί να μετατραπεί σε ανεπίσημο παγκόσμιο πρότυπο λειτουργίας.
Η αδιαφάνεια εμποδίζει τον δημοκρατικό έλεγχο
Στα κλειστά μοντέλα δεν γνωρίζουμε επαρκώς ποια δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν, πώς σταθμίστηκαν οι πηγές, ποιοι αξιολογητές εκπαίδευσαν το σύστημα και ποιοι κανόνες ενεργοποιούν μια άρνηση. Δεν μπορούμε να εξετάσουμε αν χιλιάδες αντίγραφα μιας κρατικής ανακοίνωσης υπολογίστηκαν ως ανεξάρτητες πηγές ούτε να επαναλάβουμε πλήρως τις δοκιμές μετά από κάθε αναβάθμιση.
Ακόμη και όταν δημοσιεύονται γενικές αρχές ασφαλείας, η πραγματική συμπεριφορά εξαρτάται από αδημοσίευτα δεδομένα, εσωτερικές οδηγίες, φίλτρα περιεχομένου και εμπορικές αποφάσεις. Το μοντέλο λειτουργεί ως ιδιωτικός ρυθμιστής της δημόσιας συζήτησης χωρίς αντίστοιχη δημόσια λογοδοσία.
Η απάντηση δεν είναι να θεωρήσουμε ότι κάθε ανοικτό μοντέλο είναι αυτομάτως αμερόληπτο. Και ένα ανοικτό μοντέλο μπορεί να εκπαιδευτεί σε λογοκριμένα ή στρεβλά δεδομένα. Η διαφορά είναι ότι μπορεί να ελεγχθεί, να συγκριθεί, να επανεκπαιδευτεί και να αξιολογηθεί από ανεξάρτητους ερευνητές.
Από τα εταιρικά μαύρα κουτιά στη δημοκρατική υποδομή ΤΝ
Η Ευρώπη και η Ελλάδα χρειάζονται μοντέλα που αντιμετωπίζονται ως ελέγξιμες υποδομές γνώσης και όχι ως αδιαφανείς υπηρεσίες. Αυτό απαιτεί ανοικτά δεδομένα με τεκμηριωμένη προέλευση, δημοσίευση καρτών μοντέλου και δελτίων δεδομένων, πολυγλωσσικούς ελέγχους πολιτικής μεροληψίας και αξιολογήσεις επιπτώσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι δημόσιες προμήθειες ΤΝ πρέπει να απαιτούν γνωστοποίηση των πολιτικών άρνησης, δυνατότητα ανεξάρτητου ελέγχου, καταγραφή των αλλαγών κάθε έκδοσης και ανοικτά σύνολα αξιολόγησης. Κανένα σύστημα που χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση, στη δημόσια διοίκηση ή στην ενημέρωση των πολιτών δεν πρέπει να θεωρείται αξιόπιστο μόνο επειδή παρέχεται από μια μεγάλη εταιρεία.
Πρωτοβουλίες όπως το GlossAPI και το Apertus δείχνουν μια διαφορετική κατεύθυνση: ανοικτά γλωσσικά δεδομένα, διαφανείς διαδικασίες, δυνατότητα τοπικής εγκατάστασης και συμμετοχή πανεπιστημίων, ερευνητικών φορέων και κοινωνίας των πολιτών.
Το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα έχει προκαταλήψεις. Είναι ποιος θα μπορεί να τις εντοπίζει, να τις αμφισβητεί και να τις διορθώνει. Όταν αυτή η δυνατότητα ανήκει αποκλειστικά σε λίγες εταιρείες, η ελευθερία της έκφρασης εξαρτάται από ιδιωτικούς και αδιαφανείς μηχανισμούς. Όταν τα μοντέλα, τα δεδομένα και οι αξιολογήσεις είναι ανοικτά, η κοινωνία αποκτά τουλάχιστον τη δυνατότητα να ελέγχει την τεχνολογία που διαμορφώνει όλο και περισσότερο τη δημόσια γνώση.
Πηγές:
Oversight Board, Are LLMs Stifling Political Speech? An Assessment of How AI Models Protect Free Expression: Η πρωτογενής μελέτη εξετάζει δέκα εμπορικά μοντέλα και τεκμηριώνει ότι οι αρνήσεις παραγωγής πολιτικά επικριτικού περιεχομένου ήταν υπερδιπλάσιες για περιοριστικά καθεστώτα, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο διεθνούς επέκτασης της κρατικής λογοκρισίας μέσω συστημάτων ΤΝ: https://www.oversightboard.com/news/are-llms-stifling-political-speech-an-assessment-of-how-ai-models-protect-free-expression/,
Waight, Hannah et al., State Media Control Influences Large Language Models, Nature: Η έρευνα παρουσιάζει τον μηχανισμό μέσω του οποίου ο κρατικός έλεγχος των μέσων ενημέρωσης επηρεάζει τα δεδομένα εκπαίδευσης και, τελικά, τις πολιτικές απαντήσεις των γλωσσικών μοντέλων σε διαφορετικές γλώσσες: https://www.nature.com/articles/s41586-026-10506-7,
Reuters, Meta Oversight Board Finds Top AI Models Less Likely to Criticize Repressive Regimes: Η δημοσιογραφική παρουσίαση συνοψίζει τα βασικά ποσοτικά ευρήματα της μελέτης, με ποσοστό άρνησης 34% για περιοριστικές δικαιοδοσίες έναντι 14% για περισσότερο ελεύθερες χώρες: https://www.reuters.com/business/meta-oversight-board-finds-top-ai-models-less-likely-criticize-repressive-2026-07-16/,
Freedom House, Freedom in the World, Countries and Territories: Η διεθνής βάση αξιολόγησης πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών χρησιμοποιήθηκε για τη διάκριση των χωρών σε περισσότερο ελεύθερες και περιοριστικές δικαιοδοσίες κατά τον σχεδιασμό της μελέτης του Oversight Board: https://freedomhouse.org/country/scores,
GlossAPI, Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να γίνει νέα εξάρτηση: Το άρθρο τεκμηριώνει γιατί η χρήση κλειστών και απομακρυσμένων μοντέλων δημιουργεί προβλήματα ελέγχου, λογοδοσίας και ψηφιακής εξάρτησης και προτείνει πλήρως ανοικτά τοπικά μοντέλα ως δημόσια και παραγωγική υποδομή: https://blog.glossapi.gr/,
GlossAPI, Apertus: γιατί αποτελεί το σωστό πρότυπο για ένα πλήρως ανοιχτό ελληνικό μοντέλο ΤΝ: Το άρθρο παρουσιάζει ένα ευρωπαϊκό υπόδειγμα πλήρους διαφάνειας στα βάρη, στα δεδομένα, στις διαδικασίες εκπαίδευσης και στις αξιολογήσεις, δείχνοντας πώς η ανοικτή ΤΝ μπορεί να στηρίξει τη γλωσσική ισοτιμία, τον ανεξάρτητο έλεγχο και τη δημοκρατική λογοδοσία: https://blog.glossapi.gr/.